Peel kunst heeft een lange traditie: het ruige hoogveenlandschap van de Peel trok schrijvers, schilders en fotografen aan die nergens anders dezelfde combinatie van licht, stilte en dramatische horizon vonden. Al eeuwenlang laat dit gebied mensen stoppen, kijken en scheppen.
Toon Kortooms: de stem van de Peel
Geen naam is zo onlosmakelijk verbonden met de Peel als die van Toon Kortooms (1916–1999). In zijn roman Mensen achter de Dijk (1948) beschreef hij het zware leven van de peelwerkers die met spade en kruiwagen het zwarte veen dolven. Het boek verscheen in meer dan twintig drukken en wordt nog altijd gelezen in Brabantse scholen. Zijn andere klassieker, Help de dokter verzuipt (1952), speelt in het fictieve Peeldorp Stiphout en toont hoe de veenontginning gemeenschappen vormde én vernietigde.
Kortooms woonde zijn hele leven in Deurne. Je kunt zijn geboortehuis aan de Parallelweg zien; een gedenkplaquette markeert de gevel. De bibliotheek van Deurne beheert zijn literaire archief en organiseert jaarlijks een lezing rondom zijn werk, doorgaans in november.
Hendrik Wiegersma: schilder en dokter in één
Tijdgenoot en vriend van Kortooms was Hendrik Wiegersma (1891–1969), arts overdag en schilder 's avonds en in het weekend. Zijn atelier aan de Werelsedijk in Deurne is nu museum De Wieger (Werelsedijk 2, geopend dinsdag t/m zondag 11:00–17:00). Je ziet er zijn kleurrijke glas-in-lood-panelen, schilderijen van het Peellandschap en portretten van peelbewoners. De vaste collectie wordt aangevuld met wisselende exposities van hedendaagse Brabantse kunstenaars.
Wiegersma was ook de drijvende kracht achter de glas-in-lood-ramen van de Sint-Lambertuskerk in Asten, op 12 kilometer van Deurne. Als je Asten bezoekt voor het Nationaal Beiaardmuseum, neem dan even een kwartier de kerk in om Wiegersma's werk van dichtbij te zien.
Fotografie en hedendaagse ateliers
Het Peellandschap leent zich bijzonder goed voor zwart-witfotografie. De lage horizon, de spiegelende vennen en de mistbanken die in de herfst urenlang boven het veen hangen, geven elke opname een tijdloze kwaliteit. Fotograaf Ed van der Elsken bezocht de regio meermaals in de jaren zestig en tachtig; enkele van zijn Peel-foto's bevinden zich in collecties van het Stedelijk Museum Amsterdam.
Tegenwoordig werken in Deurne, Asten en de dorpen van Peel en Maas tientallen beeldend kunstenaars. Tijdens de Open Atelierroute — doorgaans het tweede weekend van mei — openen zij hun werkplaatsen voor publiek. Reserveren is zelden nodig; je loopt gewoon binnen. De gemeenten publiceren jaarlijks een gedrukte routekaart die je bij VVV Land van de Peel (Markt 1, Deurne) gratis kunt ophalen.
Galeries in de regio
Buiten de open atelierdagen vind je Peelgebied-kunst ook in permanente galeries:
- Museum De Wieger, Deurne – vaste collectie Wiegersma plus wisselend programma
- Cultuurhuis De Peel, Asten – exposities van lokale kunstenaars, gratis entree op doordeweekse middagen
- Kasteel Deurne (Haageind 37) – wisselende kunstinstallaties in het kasteeldomein, buitenruimte vrij toegankelijk
Het landschap als actief motief: wat je ziet en voelt
Als je zelf door de Peel wandelt, begrijp je onmiddellijk waarom kunstenaars hier blijven terugkomen. Het licht boven het veen is anders dan in de rest van Nederland: gefilterd door dunne bewolking geeft het een diffuse gloed zonder harde schaduwen. Vroeg in de ochtend, als de mist nog boven de vennen hangt, lijkt het landschap tweedimensionaal — alsof je in een schilderij wandelt.
Specifieke locaties die kunstenaars keer op keer terugtrekken:
- De uitkijktoren aan het Mussenkeetpad in de Groote Peel – 360-graden panorama over het veen
- Het Defensiekanaal bij Griendtsveen – rechte watergang met rijen populieren die als spiegel functioneren
- De heide van Strabrechtse Heide in augustus, als de dopheide paars kleurt tegen de groene veenrand
- De verlaten turfvaarten bij Helenaveen – hier kun je de industriële turfgeschiedenis bijna aanraken
Je kunt de herfst in de Peel als fotoperiode plannen: oktober en november brengen mist, goudkleuren en kraanvogels die over het veen trekken, een combinatie die amateurfotografen jaarlijks vanuit heel Nederland aantrekt.
Literaire wandeling: in de voetsporen van Kortooms
De gemeente Deurne heeft een zelfgeleide literaire wandeling van 6 kilometer uitgezet die langs plekken loopt die Kortooms beschreef. De route start bij het VVV-kantoor op de Markt en voert langs zijn geboortehuis, het kasteeldomein, de Willibrordusbron en het kloostergebouw dat nu Fletcher Kloosterhotel is. De routebeschrijving (gratis PDF) download je via de gemeentewebsite van Deurne.
Voor een kortere wandeling van 3 kilometer kies je de stadskernroute die de Toon Kortooms-bank (Stationsstraat) als eindpunt heeft. Daar lees je een citaat uit Mensen achter de Dijk op een bronzen plaquette.
- Welke bekende kunstenaars lieten zich inspireren door de Peel?
- De schrijver Toon Kortooms (1916–1999) is de bekendste: zijn romans over de Peel zijn klassiekers in de Brabantse literatuur. Schilder Hendrik Wiegersma werkte in Deurne en documenteerde het landschap in doeken en glas-in-lood. Ook fotograaf Ed van der Elsken bezocht de Peel voor zijn documentaire werk.
- Waar vind ik ateliers en galeries in het Peelgebied?
- Museum De Wieger in Deurne (Werelsedijk 2) toont werk van Hendrik Wiegersma en wisselende tentoonstellingen van hedendaagse Brabantse kunstenaars. Tijdens open atelierdagen – doorgaans in mei en september – openen meerdere kunstenaars hun werkplaatsen in Deurne, Asten en Horst aan de Maas.
- Kan ik zelf een kunstwandeling maken in de Peel?
- Ja, de Peelgemeenten hebben bordenroutes langs plekken die door Toon Kortooms worden beschreven in zijn romans. Vanuit Deurne loop je in circa 90 minuten langs het kasteeldomein, de molen van Vlierden en het Gouden Helm-monument in Helenaveen, dat verwijst naar de verzonken schatten van de Peel.
- Wanneer zijn open atelierdagen in het Peelgebied?
- De regio doet mee aan de landelijke Open Atelierroute, meestal tweede weekend van mei. Specifieke data voor 2026 vind je op de websites van de gemeenten Deurne en Peel en Maas. Reserveren is voor de meeste ateliers niet nodig.
- Welke boeken over de Peel zijn een goed vertrekpunt?
- Begin met Mensen achter de Dijk (1948) van Toon Kortooms, zijn debuut over het zware leven van peelwerkers. Help de dokter verzuipt (1952) en De Pelikaan zijn andere klassieken. Alle drie zijn herlegd en verkrijgbaar via de bibliotheek van Deurne.