Toon Kortooms, geboren op 15 september 1916 in Deurne en overleden op 12 november 1999, is de schrijver die het Peelgebied zijn literaire ziel gaf. Zijn romans en verhalen spelen zich af in het veen, langs de kanalen en in de boerderijen van het Brabantse platteland dat hem omringde van zijn geboorte tot zijn dood. Wie de Peel bezoekt zonder Kortooms te hebben gelezen, mist een laag van betekenis die dit landschap dieper maakt dan het oog kan zien.
Jeugd en vorming in Deurne
Antonius Theodorus Maria Kortooms groeide op in een middenstandsgezin aan de Markt van Deurne. Zijn vader was manufacturier; zijn moeder afkomstig uit een boerenomgeving aan de rand van de Peel. Als kind zag hij de turfarbeiders die in het voorjaar door Deurne trokken richting het veen, met hun scheppen op de schouder en hun klompen slijk-besmeurd. Die beelden zouden hem zijn hele leven bij blijven.
Na de lagere school ging Kortooms naar het gymnasium in Venray en vervolgens naar de Nijmeegse universiteit, waar hij Nederlands en geschiedenis studeerde. Hij werkte daarna als journalist voor verschillende regionale kranten en tijdschriften, maar zijn hart lag bij het schrijven van verhalen. In 1942, midden in de bezettingstijd, begon hij aan zijn eerste grote roman.
Behouden Vaart en de doorbraak
In 1949 verscheen Behouden Vaart, de roman die zijn naam in één klap vestigde. Het boek volgt de schipper Drik van de Heijden, die met zijn turfschip over de Peelkanalen vaart in de nadagen van de grote turfwinning. Het is een traag, sfeervol boek vol concrete beelden van het kanaalwerk: de reuk van vers gestoken veen, het gekras van de scheepsboeg langs de oeverriet, de stilte van de Peel bij dageraad. Behouden Vaart beleefde meer dan vijftien drukken en wordt nog altijd beschouwd als een van de beste streekromans in de Nederlandse literatuur.
Kortooms had de gave om het specifieke te verheffen tot het universele. Zijn turfsteker is niet louter een historisch personage — het is iedereen die werkt aan de rand van uitputting en toch trots is. Zijn Peel is niet alleen een geografisch gegeven — het is ook een metafoor voor het vergankelijke.
De meidagen in zijn werk
De Tweede Wereldoorlog liet diepe sporen na in Kortooms' schrijverschap. Hij had de meidagen van 1940 als soldaat aan de Peel-Raamstelling meegemaakt en verwerkte die ervaring in meerdere verhalen en de roman Wij Vluchtten Niet (1956). Daarin beschrijft hij de chaos van het terugtrekkende Nederlandse leger, de angst van de burgers in Deurne en de ironie dat de Peel — die door het leger als verdedigingswapen was gebruikt — dezelfde was waaraan zijn personages hun ziel hadden verloren en teruggevonden.
Andere werken en zijn literaire positie
Naast zijn grote romans schreef Kortooms honderden kortere verhalen, columns en feuilletons. Hij publiceerde regelmatig in het tijdschrift Brabantia en het dagblad De Nieuwe Dag. Zijn werk kenmerkt zich door:
- Een warm, maar nooit sentimenteel realisme.
- Aandacht voor de taal en het dialect van het Peeldorp.
- Een stille ironie die nooit in bitterheid omslaat.
- Personages die hun lot accepteren zonder het te verheerlijken.
Critici plaatsen hem in de traditie van de Brabantse volksschrijvers, naast Antoon Coolen en Jan de Hartog. Anders dan Coolen, die Brabant van buitenaf beschreef, had Kortooms de aarde van de Peel letterlijk aan zijn schoenen kleven.
De nalatenschap: Kortooms in de Peel vandaag
In Deurne zijn de sporen van Toon Kortooms overal te vinden.
Peellandmuseum Deurne
Het Peellandmuseum (Haageijk 2, Deurne, geopend di–vr 13:00–17:00, za 10:00–17:00, entree €5) heeft een vaste expositie aan Kortooms gewijd. Hier liggen manuscripten, persoonlijke dagboeken en eerste drukken van zijn boeken. Een reconstructie van zijn schrijfkamer, inclusief zijn oude schrijfmachine en de boekenkast vol wetenschappelijke werken over de Peelnatuur, geeft een indruk van hoe hij werkte.
Wandeling op zijn sporen
De VVV Land van de Peel heeft een literaire wandelroute van 8 km uitgestippeld door Deurne die langsloopt bij zijn geboortehuis (Markt 4, gedenkplaat aanwezig), zijn stamcafé (café De Peel, Stationsstraat), de Kanaalweg waarover hij schreef en het zicht op de Deurnese Peel dat hem dagelijks inspireerde. Folder (€1,50) verkrijgbaar bij de VVV, Burgemeester Termeerstraat 2, Deurne. Combineer de wandeling met een bezoek aan de turfgeschiedenis van het gebied.
Kortoomsstraat en gedenkplaat
In de nieuwbouwwijk De Burgt in Deurne is een straat naar hem vernoemd. Op zijn geboortehuis aan de Markt bevindt zich een bronzen gedenkplaat, aangebracht door de gemeente Deurne in 2001, twee jaar na zijn overlijden. Elk jaar op 12 november — zijn sterfdag — legt het Peellandmuseum een krans bij de plaat.
- Wie was Toon Kortooms?
- Toon Kortooms (1916–1999) was een Nederlandse schrijver, geboren in Deurne, die bekend werd door zijn romans en verhalen over het Peelgebied. Hij combineerde persoonlijke herinneringen aan de turfwinning, de meidagen van 1940 en het boerenleven in de Peel tot een literair oeuvre dat meerdere malen werd herdrukt.
- Wat is het bekendste boek van Toon Kortooms?
- Het bekendste werk is Behouden Vaart (1949), een roman over het leven op de Peelkanalen in de turfperiode. Ook populair zijn zijn verhalenbundels over het boerenleven rondom Deurne, die hij schreef voor tijdschriften als De Nieuwe Dag en Brabantia.
- Waar is Toon Kortooms geboren?
- Toon Kortooms werd geboren op 15 september 1916 in Deurne, Noord-Brabant. Hij bracht het grootste deel van zijn leven in de Peelregio door en keerde er altijd naar terug, ook nadat hij tijdelijk naar Amsterdam was verhuisd voor zijn journalistieke werk.
- Zijn er herdenkingsplaatsen voor Toon Kortooms in de Peel?
- Ja, in Deurne is een straat naar hem vernoemd (Kortoomsstraat). Het Peellandmuseum heeft een vaste expositie over zijn leven en werk. Zijn geboortehuis aan de Markt in Deurne is aangeduid met een gedenkplaat. Jaarlijks wordt op zijn sterfdag (12 november) een herdenking gehouden.
- Zijn de boeken van Toon Kortooms nog te koop?
- Ja, Behouden Vaart en een selectie verhalen zijn heruitgegeven door Brabants Heem en zijn verkrijgbaar via het Peellandmuseum en antiquariaten in Deurne. De complete werken zijn ook te raadplegen in de Openbare Bibliotheek Deurne (Markt 1).